ไฟตก ไฟกระชากในโรงงาน: เกิดจากการไฟฟ้าหรือระบบภายใน ตรวจอย่างไรให้รู้จริง

“ไฟตก” เป็นคำที่ใช้เรียกอาการต่างกันอย่างน้อยห้าแบบ และแต่ละแบบมีต้นเหตุคนละอย่าง แก้คนละทาง ต้องใช้หลักฐานคนละชุด การโทรแจ้งการไฟฟ้าโดยยังไม่ได้แยกอาการมักจบลงด้วยการที่เจ้าหน้าที่มาวัดแล้ว พบว่าแรงดันปกติ เพราะปัญหาไม่ได้เกิดตอนที่เขามา หน้านี้จึงเริ่มจากการแยกอาการก่อน แล้วค่อยว่าด้วย วิธีพิสูจน์ว่าต้นเหตุอยู่ในรั้วหรือนอกรั้ว

แยกอาการก่อน: ห้าแบบที่ถูกเรียกรวมว่าไฟตก

เกณฑ์ตัวเลขข้างต้นอ้างจากการจำแนกของ IEEE Std 1159 ซึ่งเป็นมาตรฐานที่เครื่องวัดคุณภาพไฟฟ้า ส่วนใหญ่ใช้ตั้งค่าเริ่มต้น สังเกตว่า Sag กับ Interruption ต่างกันแค่ความลึก และ Sag กับ Undervoltage ต่างกันแค่ระยะเวลา — นี่คือเหตุผลว่าทำไมการจดแค่ “ไฟตก” เฉย ๆ ถึงไม่พอ

Voltage Sag — ตัวที่เจอบ่อยที่สุด

Sag คือแรงดันตกลึกแต่สั้น มักเกิดจากกระแสก้อนใหญ่ไหลเข้าระบบทันที เช่น มอเตอร์ใหญ่สตาร์ท หม้อแปลงจ่ายไฟเข้าครั้งแรก หรือเกิดฟอลต์ที่ไหนสักแห่งในระบบจำหน่ายแล้วรีเลย์ตัดออกภายในไม่กี่รอบคลื่น

ประเด็นสำคัญคือ Sag ที่กินเวลาแค่ 5 รอบคลื่น (ประมาณ 0.1 วินาที) ก็พอทำให้คอนแทคเตอร์หลุดแล้ว เพราะคอยล์คอนแทคเตอร์ทั่วไปเริ่มปล่อยเมื่อแรงดันเหลือราว 60–70% ของพิกัด ผลคือสายการผลิตหยุด ทั้งที่วัดแรงดันตอนหลังก็ปกติดี

Interruption — ดับจริงแต่สั้น

ถ้าแรงดันเหลือต่ำกว่า 10% ถือเป็น Interruption ในระบบจำหน่ายไทยมักมาจากการทำงานของ Recloser ที่ตัดแล้วต่อกลับอัตโนมัติหลังเกิดฟอลต์ชั่วคราว เช่น กิ่งไม้แตะสาย หรือสัตว์พาดสาย ซึ่งอาจเกิดซ้ำ สองสามครั้งติดกันภายในไม่กี่วินาที

โรงงานที่เดินเครื่องต่อเนื่องได้รับผลจากอาการนี้มากที่สุด และเป็นเหตุผลที่มี รีเลย์รีสตาร์ทอัตโนมัติหลังไฟดับชั่วขณะ ใช้กัน — เพื่อไม่ต้องเดินไปกดสตาร์ท มอเตอร์ใหม่ทีละตัวหลังไฟวูบเพียงครั้งเดียว

Voltage Swell และ Transient

Swell คือแรงดันเกินชั่วขณะ มักเกิดคู่กับฟอลต์ลงดินในเฟสอื่น หรือเกิดตอนปลดโหลดก้อนใหญ่ออกทันที ส่วน Transient คือยอดแหลมระดับไมโครวินาทีจากฟ้าผ่าหรือการสวิตช์คาปาซิเตอร์แบงก์

ทั้งสองอย่าง มิเตอร์ที่อ่านค่า RMS ทั่วไปจับไม่ได้ — Swell พอจับได้ถ้ามิเตอร์บันทึกค่าสูงสุด แต่ Transient ต้องใช้เครื่องที่สุ่มสัญญาณเร็วระดับหลายกิโลเฮิรตซ์ขึ้นไป ถ้าอาการคือบอร์ดอิเล็กทรอนิกส์ เสียเป็นระยะโดยไม่มีเหตุ ให้สงสัย Transient และดูเรื่องการต่อลงดินกับอุปกรณ์ป้องกันเสิร์จก่อน

Under / Overvoltage แบบต่อเนื่อง

อันนี้ไม่ใช่เหตุการณ์ แต่เป็นสภาพ — แรงดันอยู่ต่ำหรือสูงกว่าปกติเป็นนาที เป็นชั่วโมง หรือทั้งกะ สาเหตุฝั่งในมักเป็นหม้อแปลงรับโหลดเกินหรือแท็ปหม้อแปลงตั้งไม่ตรง ส่วนฝั่งนอกเป็นเรื่องระดับแรงดัน ของสายป้อนในพื้นที่

ผลกับมอเตอร์ต่างจาก Sag ชัดเจน — Sag ทำให้ทริปหรือหลุด ส่วน Undervoltage ต่อเนื่องทำให้ ร้อนสะสมทั้งวันโดยไม่ทริป ซึ่งกินอายุฉนวนเงียบ ๆ

ในรั้วหรือนอกรั้ว — วิธีพิสูจน์

นี่คือส่วนที่ตัดสินว่าเรื่องจะจบเร็วหรือช้า และเป็นส่วนที่มักถูกข้าม

วิธีที่ตรงที่สุด: วัดพร้อมกันสองจุด

ติดมิเตอร์ที่บันทึกค่าได้สองตัว ตัวหนึ่งที่หัวเมนหลังมิเตอร์การไฟฟ้า อีกตัวที่ตู้ของโหลดที่มีปัญหา ตั้งเวลาให้ตรงกัน แล้วรอให้อาการเกิด

ถ้ามีมิเตอร์ตัวเดียว ให้เริ่มที่หัวเมนก่อน เพราะถ้าหัวเมนนิ่งตลอดช่วงที่ปลายทางมีปัญหา ก็สรุปได้ทันที ว่าไม่ต้องโทรหาการไฟฟ้า

ต้นเหตุฝั่งใน ที่เจอบ่อยเรียงตามความถี่

1. เครื่องจักรใหญ่สตาร์ทแบบ DOL — กระแสสตาร์ท 6–8 เท่าของพิกัดลากแรงดันทั้งตู้ลงชั่วขณะ สังเกตง่ายมาก เพราะอาการเกิดทุกครั้งที่เครื่องนั้นสตาร์ท ถ้าจับคู่เวลาได้ก็จบเรื่อง ทางแก้อยู่ที่วิธีสตาร์ทมอเตอร์ — เปลี่ยนเป็นสตาร์-เดลตา หรือซอฟต์สตาร์ทเตอร์
2. จุดต่อหลวมหรือมีออกไซด์ — ที่เทอร์มินอล เมนเบรกเกอร์ บัสบาร์ หรือหน้าสัมผัสคอนแทคเตอร์ จุดต่อที่ความต้านทานสูงขึ้นทำให้แรงดันตกเฉพาะตอนกระแสสูง และมักตกไม่เท่ากันทั้งสามเฟส ซึ่งเป็นเบาะแสสำคัญ — ดูบทความเรื่องแรงดันและกระแสไม่สมดุล
3. หม้อแปลงรับโหลดเกินหรือแท็ปไม่ตรง — อาการคือแรงดันต่ำตลอดช่วงกะที่โหลดหนัก แล้วกลับมาปกติ ตอนกลางคืน เป็น Undervoltage ต่อเนื่อง ไม่ใช่ Sag
4. สายป้อนเล็กเกินหรือยาวเกิน — เป็นแรงดันตกตามสาย ตรง ๆ คำนวณตรวจได้ด้วยเครื่องคำนวณแรงดันตก โดยไม่ต้องรออาการเกิด

ต้นเหตุฝั่งนอก

เหลือจากข้างบนแล้วจึงมองออกไปนอกรั้ว — ฟอลต์ชั่วคราวในสายจำหน่าย การทำงานของ Recloser งานบำรุงรักษาสายป้อน หรือโรงงานข้างเคียงที่มีโหลดกระชากใหญ่บนสายป้อนเดียวกัน

ลักษณะที่ชี้ไปทางนอกรั้วคือ แรงดันตกทั้งสามเฟสพร้อมกันในระดับใกล้เคียงกัน และ หัวเมนตกด้วย และมักสัมพันธ์กับสภาพอากาศ

บันทึกอย่างไรให้เป็นหลักฐาน

ทุกครั้งที่เกิดอาการ ให้ได้ข้อมูลชุดนี้:

• วันและเวลา ระบุถึงวินาทีถ้าทำได้ — ใช้จับคู่กับเหตุการณ์อื่น เช่น เวลาที่เครื่องอัดอากาศสตาร์ท
• ระยะเวลา ที่แรงดันอยู่ต่ำกว่าเกณฑ์
• ค่าต่ำสุดของแต่ละเฟสแยกกัน — ไม่ใช่ค่าเฉลี่ย เพราะเฟสที่ตกลึกที่สุดคือเบาะแส
• โหลดขณะนั้น กระแสรวมหรือกำลังไฟฟ้าที่หัวเมน
• สิ่งที่เกิดตามมา เครื่องไหนหยุด อะไรรีเซ็ต

มิเตอร์ดิจิทัลที่มีฟังก์ชันบันทึกค่าต่ำสุด/สูงสุดพร้อมเวลาทำงานนี้ได้ และถ้าเป็นรุ่นที่ส่งค่าออก RS-485 เข้าระบบได้ ก็เก็บย้อนหลังได้ทั้งเดือนโดยไม่ต้องมีคนเฝ้า — ดูวิธีเลือกมิเตอร์ และ Power Meter ดิจิทัลคืออะไร

การวัดที่จะเอาไปเทียบกับของการไฟฟ้าได้ควรอ้างวิธีตาม IEC 61000-4-30 ซึ่งกำหนดวิธีวัดให้ผลจาก เครื่องต่างยี่ห้อเทียบกันได้ ถ้าเครื่องระบุว่าเป็น Class A หรือ Class S ตามมาตรฐานนี้ จะคุยกันง่ายกว่ามาก

ข้อมูลที่ควรเตรียมก่อนแจ้ง MEA/PEA

เมื่อพิสูจน์แล้วว่าต้นเหตุอยู่นอกรั้ว ให้เตรียมของพวกนี้ไปพร้อมกัน:

1. หมายเลขผู้ใช้ไฟและที่อยู่ตามใบแจ้งหนี้ — ต้องแจ้งกับการไฟฟ้าที่ดูแลพื้นที่ของเรา (MEA หรือ PEA แบ่งพื้นที่กันอย่างไร)
2. ตารางเหตุการณ์ วัน เวลา ระยะเวลา ค่าต่ำสุดรายเฟส อย่างน้อย 3–5 ครั้ง ยิ่งมีหลายครั้งยิ่งดี
3. กราฟหรือไฟล์บันทึกจากมิเตอร์ พร้อมระบุยี่ห้อ รุ่น จุดที่ติดตั้ง และวิธีวัดที่อ้างอิง
4. ผังไฟฟ้าเดี่ยว (Single Line Diagram) อย่างน้อยจากจุดรับไฟถึงตู้ที่มีปัญหา
5. สรุปสิ่งที่ตรวจภายในแล้ว — ระบุว่าได้ตรวจจุดต่อ วัดที่หัวเมน และตัดประเด็นการสตาร์ท มอเตอร์ภายในออกแล้วอย่างไร ข้อนี้ทำให้เรื่องเดินเร็วขึ้นชัดเจน
6. ผลกระทบที่เป็นรูปธรรม เครื่องหยุดกี่ครั้ง เสียเวลาการผลิตเท่าไร ของเสียเท่าไร

สรุปเป็นลำดับการตรวจ

1. จดให้ได้ว่า ลึกแค่ไหน นานแค่ไหน แล้วเทียบตารางด้านบนเพื่อระบุว่าเป็นอาการแบบใด
2. ติดมิเตอร์บันทึกที่ หัวเมน ก่อนอย่างน้อยหนึ่งตัว
3. จับคู่เวลาที่เกิดกับ การสตาร์ทของเครื่องจักรใหญ่ ในโรงงาน
4. ตรวจ จุดต่อ และดูว่าแรงดันตกไม่เท่ากันทั้งสามเฟสหรือไม่
5. ถ้าหัวเมนนิ่ง → ปัญหาอยู่ในรั้ว แก้ที่ต้นเหตุตามข้อ 3–4
6. ถ้าหัวเมนตกด้วย → รวบรวมหลักฐานตามหัวข้อด้านบนแล้วแจ้งการไฟฟ้าพื้นที่

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าต้องวัดด้วยอะไรหรือติดตรงไหน ส่งผังไฟฟ้าเดี่ยวหรือรูปตู้เดิมมาได้ ทีมวิศวกรรมช่วยเลือกมิเตอร์และจุดติดตั้งให้ตรงกับสิ่งที่ต้องพิสูจน์